De koning was afgezworen... maar wie moest nu regeren?

Het Plakkaat van Verlatinghe kwam voort uit de groeiende breuk tussen Filips II en de opstandige gewesten. De Staten-Generaal beriepen zich op oude politieke verhoudingen: een vorst hoorde zijn onderdanen te beschermen en hun privileges te respecteren. In hun ogen had Filips dat recht verspeeld door vervolging, militaire repressie en het negeren van de belangen van de gewesten. De afzwering was dus geen plotselinge onafhankelijkheidsverklaring, maar een zorgvuldig beargumenteerde politieke stap. Op 26 juli 1581 legden de Staten-Generaal in Den Haag vast dat Filips II niet langer als landsheer werd erkend. De tekst beschreef waarom een vorst die zich als een tiran gedroeg, door zijn onderdanen mocht worden verlaten. De gewesten zochten vervolgens naar een nieuwe landsheer. Dat bleek moeilijk: buitenlandse kandidaten vroegen invloed en garanties, terwijl de gewesten hun eigen privileges en bestuurlijke ruimte wilden behouden. De afzwering beëindigde de oorlog niet en bracht evenmin onmiddellijk een stabiele opvolging. De Spaanse monarchie bleef aanspraak maken op de Nederlanden en militaire druk bleef bestaan. Historisch betekende het Plakkaat wel een fundamentele verschuiving: gehoorzaamheid aan de vorst was niet langer vanzelfsprekend, en politieke legitimiteit werd verbonden aan bescherming en instemming. De vraag wie moest regeren, zou de rest van het seizoen bepalen.